مثنوی
داستان زهره و منوچهر رو از ایرج میرزا شنیده اید؟
خلاصه مثنوی زهره و منوچهر
(گویا منوچهر یک بچه محجوب در نقش نر،
و زهره، دختر آسمان ،ناقلا و حشر! )
زیر درختی به لب چشمه سار چشمِ وی افتاد به چشم سوار
گشت به یک دل نه به صد دل اسیر در خمِ فتراک جوان دلیر
آلههی عشق منم در جهان از چه به من چیره شود این جوان
من اگر آشفته و شیدا شوم پیش خدایان همه رسوا شوم
عشق نهم در وی و زارش کنم طرفه غزالی است شکارش کنم
دست کشم بر گل و بر گوش او تا بپرد از سر او هوش او
جنبش یک گوشهی ابروی من میکِشدش سایه صفت سوی من
...
این همه را گفت و قوی کرد دل داد به خود جرأت و شد مستقل
کرد نهان عجز و عیان ناز خویش هیمنه یی داد به آواز خویش
بی تو جهان هیچ صفایی نداشت باغ امید آب و هوایی نداشت
کاش فرود آیی از آن تیزگام کز لبِ این چشمه ستانیم کام
خواهی اگر پنجه به هم افکنم وز دو کف دست رکابی کنم
تا تو نهی بر کف من پای خود گرم کنی در دل من جای خود
بوسه شیرین دهمت بی شمار قصّه شیرین کُنمت صد هزار
...
این همه بشنید منوچهر از او هیچ نیامد به دلش مهر از او
روح جوان همچو دلش ساده بود منصرف از میل بت و باده بود
کشمکش عشق ندیده هنوز لذّت مستی نچشیده هنوز
بود در او روح سپاهی گری مانعِ دل باختن و دلبری
...
زهره دگر باره سخن ساز کرد زمزمه دلبری آغاز کرد
کی پسر خوب تعلّل مکن در عمل خیر تأمّل نکن
مهر مرا ای به تو از من درود بینی و از اسب نیایی فرود؟
حیف نباشد که گرانی کنی صابری و سخت کمانی کنی
...
باز چو این گفت جوابی ندید زور خدایی به تن اندر دمید
خواه نخواه از سر زینش کشید در بغل خود به زمینش کشید
زهره ظنّاز به انواع ناز کرد بر او دست تمتّع دراز
از کف آن دست که با مهر زد برق لطیفی به منوچهر زد
رفت که بوسد ز رُخ فرخش رنگ منوچهر پرید از رُخش
دید کز آن بوسه فنا می شود بوالهوس و سربه هوا می شود
دید که آن بوسه تمامش کند منصرف از شغل نظامش کند
...
زهره از این واقعه بی تاب شد بوسه میان دو لبش آب شد
گفت ز من رخ ز چه برتافتی بلکه زمن خوبتری یافتی؟
نیست در این گفتهی من سوسهای گر تو به من قرض دهی بوسهای
بوسهی دیگر سر آن میدهم لحظهای دیگر به تو پس میدهم
ور تو ندانی چه کنی، یاد گیر یاد از این زهرهی استاد گیر
...
از غضب افکنده به ابروگره از پی پیکار کمان کرده زِه
عاشقی و مرد سپاهی کجا دادن دل دست مناهی کجا
گرگ شناسیم و شبانیم ما حافظ ناموس کسانیم ما
تا که بر این گلّه بزرگی کنیم نیست سزاوار که گرگی کنیم
دیده و دانسته نیفتم به چاه کج نکنم پای خود از شاهراه
هرچه میان من تو بگذرد باد بر شاه خبر میبرد
ناز نیاموز تو سرباز را بهر خود اندوخته کن ناز را
...
منع بتان عشق فزون تر کند ناز دل خون شده خون تر کند
الغرض آن انجمن آرای عشق ماهی مستغرق دریای عشق
گرچه از او آیت حرمان شنید بیش شدش حرص و فزون شد امید
گفت جوان هر چه بود سادهتر هست به دلباختن آمادهتر
مرغ رمیده نشود زود رام دام ندیده است که اُفتد به دام
....
گفت چه ترسوست جوان را ببین صاحب شمشیر و نشان را ببین
آن که ز یک زن بود اندر گریز در صف مردان چه کُند جست و خیز؟
بسکه ستم بر دل عاشق کند عاشق بیچاره دلش دق کند
مرد رشید این همه وسواس چیست؟ مرد رشیدی، زکَست پاس چیست؟
این همه محبوب شدن بیخود است حُجب ز اندازه فزونتر بد است
آن که بُوَد شرم و حیا رهبرش خَلق ربایند کلاه از سرش
هر که کُند پیشه خود را ادب در همه کار از همه ماند عقب
کام طلب نام طلب می شود شاخ گل خشک حطب می شود
زندگی ساده در این روزگار ساده مشو، هیچ نیاید به کار
گر نه پی عشق و هوا داده اند این همه حُسن از چه تو را داده اند
مه که ز نورش همه را قسمت است می نتوان گفت که بی عصمت است
زندگی عشق عجب زندگیست زنده که عاشق نَبُوَد زنده نیست
گر تو نداری صفت دلبری مرد نیی صفحهای از مرمری
با تو توان خوب هم آغوش شد خوب در آغوش تو بیهوش شد
می گذرد وقت غنیمت شمار برخور از این سفره بی انتظار
...
چون سخن زهره به اینجا رسید کار منوچهر به سختی کشید
دید به گل رفته فرو پای او شورشی افتاده به اعضای او
خواست نیفتاده به دام بلا خیزد و زان ورطه زند ورجلا
...
زهره چو بشنید نوای فراق طاقتش از غصه و غم گشت طاق
اشک به دور مژه اش حلقه بست ژاله به پیراهن نرگس نشست
حیف بود ازگُهَر پاک تو این همه خودخواهی امساک تو
تا به کی آرَم به تو عجز و نیاز وای که یک بوسه و اینقدر ناز؟
گر تو محبّت گُنه انگاشتی این همه حسن از چه نگه داشتی
این همه از عشق تحاشی مکن سفسطه و عذر تراشی مکن
...
گفت که ای دخترک با جمال تعبیه در نُطق تو سحر حلال
گَر به یکی بوسه تمام است کار این لبِ من آن لبِ تو هان بیار
گر بکشد مهر تو دست از سرم من سر تسلیم به پیش آورم
عقل چو از عشق شنید این سخن گفت که یا جای تو یا جای من
عقل و محبّت به هم آویختند خون ز سر و صورت هم ریختند
چون که کمی خون ز سر عقل ریخت جَست و ز میدان محبّت گریخت
...
زهره پی بوسه چو رخصت گرفت بوسه خود از سر فرصت گرفت
هوش ز هم برده و مدهوش هم هردو فتاند در آغوش هم
...
گفت برو کار تو را ساختم در رهِ لا قیدیت انداختم
بار محبت نکشیدی، بکش زحمت هجران نچشیدی، بچش
زهره چو بنمود به گردون صعود باز منوچهر در آن نقطه بود
چشم چو از خواب گِران برگشود غیرِ منوچهرِ شب پیش بود
خواست رَوَد دید که دل مانع است پای هم البته به دل تابع است
عشقِ شکار از دل او سلب شد رفت و شکار تپشِ قلب شد
آه چه غرقاب مهیبی است عشق مهلکهی پر ز نهیبی است عشق
غمزهی خوبان دل عالم شکست شیردل است آنکه از این غمزه رَست
(ایرج میرزا-مثنوی زهره و منوچهر-خلاصه 86 بیتی از کل 572 بیت)